1 - 1 . عصر طلايى تمدن اسلامى در دوران خلافت عباسيان ، « 1 » به ويژه پس از راه‌يابى فرهنگ ايرانى به دستگاه خلافت ، فعاليتهاى علمى نيز در جهان اسلام شتاب گرفت . تلاشهاى اين دوره چنان گسترده و چشمگير بود كه به « عصر طلايى - تمدن اسلامى » شهرت يافته است . سيد اميرعلى در اين باره مىنويسد : هر ملت بزرگى در جهان عصرى طلايى داشته است . چنين بود آتن در دورهء پريكلين و رُمْ در عصر آگوستن و همچنين جهان اسلامى در دورهء شكوه و جلالش ؛ و ما بايد به ديدهء عدالت به دوره‌اى بنگريم كه از جلوس منصور شروع و به مرگ معتضد بالله خاتمه مىيابد . . . اعراب با نفوذ الهام‌بخش پيامبر بزرگ كه به آنها يك كتاب قانون و يك مليت بخشيد و ( نيز ) به كمك حكمرانان خود دروس عقلى را از شرق و غرب گرفتند ، آنها را با تعليمات پيامبر درآميختند و « از جنگجويى به دانشجويى رسيدند . » هامبولد مىگويد : « اعراب به نحو تحسين‌آميزى در موقعيتى قرار گرفته بودند تا نقش ميانجى را بازى كنند و به مللى از سرزمين فرات گرفته تا گودال كوئيوير و آفريقاى ميانى نفوذ يابند . فعاليت بىنظير فكرى ايشان عصر مجزا و متمايزى را در تاريخ جهان مشخص مىسازد . » « 2 » مطالعهء دقيق تاريخ اين دوره ، سه ويژگى را در تلاشهاى علمى مسلمانان نشان مىدهد . 1 . بروز رقابت علمى ميان شهرهاى گوناگون و نيز همچشمى حكمرانان محلى با خلفا و سلاطين در ترويج علم و تكريم عالمان . 2 . رقابت علمى ميان خلافتهاى بزرگ رقيب يعنى عباسيان در بغداد ، فاطميان « 3 » در قاهره . 3 . رقابت علمى ميان حكمرانان اسلامى در اسپانيا . گرمى بازار رقابت علمى موجب گرديد تا آواى فلسفه و تعليم و تربيت به راهنمايى مسلمانان ، از سواحل آتلانتيك به طرف مشرق تا اقيانوس هند و حتى فراتر از آن تا اقيانوس

--> ( 1 ) . عباسيان يا آل عباس يا بنى عباس ؛ سلسله‌اى مشهور و با دوام‌ترين سلسله‌هاى خلفاى اسلامى بود كه ، بعد ازامويان ، 37 تن از ايشان از 132 ه تا 656 ه به توالى خلافت داشته‌اند و پس از بناى بغداد ، اين شهر مقر خلافتشان بود ( دايرة المعارف فارسى ) ( 2 ) . روح علمى اسلام ، سيد اميرعلى ، ترجمهء محمدمهدى حيدرپور ، ص 43 - 44 ( 3 ) . سلسلهء شيعى اسماعيلى كه از 297 تا 567 ه . ق ابتدا در شمال غرب آفريقا و سپس در مصر سلطنت كردند . نام اين سلسله بدين مناسبت است كه فاطميان مدعى بودند كه از نسل على ( ع ) و فاطمه ( س ) هستند . ( دايرةالمعارف فارسى )